Maand: december 2018

Moderne kunst vrijgeleide voor godslastering?

We maakten een reisje in de Westhoek en reden op de baan tussen Staden en Roeselare langs een bijzonder opvallend futuristisch bouwwerk dat een kerk bleek te zijn. Toch wel erg benieuwd maakten we een stop en wat bleek: de kerk was zelfs open! Ik dacht vol verwachting bij mezelf, zo’n moderne architectuur is niet mijn ding, maar dat kan vanbinnen wel best meevallen.

Futuristische Christus-Koningkerk in Sleihage

Net achter het portaal passeer je onder dit kunstwerk door, aan het plafond opgehangen, aardig groot, want ik zou de spanwijdte op zo’n 2m schatten.

Beeld boven het portaal van de Christus-Koningkerk van Sleihage

Ik heb me al het hoofd gebroken over wat het zou kunnen voorstellen. Je herkent een christushoofd met doornenkroon, op een romp met vleugels als van een nachtvlinder in plaats van armen, een reptielachtig lichaam zonder benen (of moet ik zeggen: poten) en een lange staart. Het beeld is gericht naar het altaar.

Is het een verbeelding van de verrezen Christus, die zoals een nachtvlinder uit zijn pop tot nieuw leven komt? Maar waarom dan de staart?

Is het een verbeelding van een demon, die huist bij het portaal van de kerk, om de kerkgangers na hun sacramentele ontmoeting met Christus bij het buitengaan eraan te herinneren dat het Kwaad buiten die deuren loert?

Is het een vermenging van bijbelse symboliek, de bronzen slang die Mozes op een paal bevestigde tot redding van de Israelieten, of de slang die Jezus aan zijn leerlingen als beeld van wijsheid voorhoudt, de vleugels van de cherubs waarvan zo vaak sprake in het oude testament, of van de adelaar in de apokalyps, of de worm die blijkens een artikel dat ik op mijn zoektocht aantrof diverse malen in de Bijbel als beeld wordt gebruikt?

Ik ben benieuwd of ik er ooit een uitleg over zal krijgen, maar hoe goed die ook zou zijn: dit beeld is aartslelijk.

De modernistische architectuur van de kerk was een uitdaging op zich, maar die wil ik graag aangaan zolang ze ten dienste staat van het geloof. Ik vind het haast jammer dat de kerk toegankelijk was, want de indruk die het beeld op me heeft achtergelaten (dat niet tot de oorspronkelijke inrichting kan hebben behoord, daarvoor is het een te grote stijlbreuk) straalt af op het hele gebouw.

De architect van het futuristische gebouw kan dit nooit gewild hebben. Ook de andere aanwezige kunstwerken van heel uiteenlopende al dan niet figuratieve aard kwamen niet in harmonie met het gebouw. Het bouwjaar 1960 en de blanke vloersteen van het presbyterium laten me eveneens betwijfelen of het aanwezige volksaltaar bij het originele ontwerp hoort, want als je voor het altaar staat heb je eerder de neiging de ober te wenken om een mojito te bestellen dan neer te knielen in aanbidding voor het tabernakel.

Misschien had ik over het geheel milder geoordeeld als dat beeld niet bij de ingang had gehangen. Nu echter beeld ik me in dat ik als pas aangestelde bisschop van bisdom Brugge de parochie mijn plechtige intrede zou aankondigen, waarop ik een ferme bulldozer zou huren, me met staf en mijter aan de stuurknuppel zou zetten en vanuit Brugge naar Sleihage zou denderen om—tot verrassing van de verzamelde gelovige gemeenschap—de kerk frontaal binnen te rijden en ze met de grond gelijk te maken.

Kerkelijke kunst moet dienstbaar zijn, zelfs al is ze modern. Moderne kunst is geen vrijgeleide tot blasfemie. De Kerk zou daarover moeten waken. Punt.

Plechtige intrede van de bisschop van Brugge in de Christus-Koningparochie in Sleihage

Religieus militantisme 1933-2018

Vorige week werd ik op de Carnotstraat aangeklampt door een jongeman met baard en zo’n typisch noordafrikaans mutsje op zijn hoofd, die gratis boekjes over de Islam verdeelde, “om te informeren, niet om te bekeren”. Ik heb een boekje aangenomen en gevraagd of hij een bekeerling was, want in taal en uiterlijk leek hij een oervlaamse jongen. Dat was zo.

Hij gaf enkele voorbeelden waarom hem de Islam meer aanspreekt dan het katholieke geloof, waarmee hij ongetwijfeld in zijn jeugd ook in aanraking is gekomen. De Islam is—volgens hem—veel eenduidiger. God die geboren wordt als een kind bijvoorbeeld, dat vond hij heel inconsequent. Ofwel is God een almachtige Schepper, en dan is er geen enkele reden waarom Hij ook nog eens als kind geboren zou worden, ofwel is God niet almachtig en zelf deel van de Schepping, maar dan is Hij ook geen God meer. Ook een God die sterft, vat hij niet.

Ik heb het gesprek nog verder onderhouden en geprobeerd uit te leggen hoe die ongerijmdheden toch zin hebben, tot het voor de jongeman tijd was om naar het gebed te gaan, maar ik moet ook toegeven dat het vragen zijn waarop geen pasklaar antwoord te geven is. Het zijn de paradoxen van Kerstmis, waarover zonet een interessant artikel in mijn RSS-bus rolde, van de hand van mgr. Charles Pope.

Enkelvoudigheid van God

Ik kon het echter niet laten en heb een beetje verder rondgekeken op internet of er over dit soort vragen niet nog zinvoller dingen te zeggen zijn en ik kwam—via enkele esoterische omweggetjes—uit bij het concept van de “divine simplicity” of de “enkelvoudigheid van God”, een concept dat bekend is in christelijke, joodse en ook islamitische theologie. De enkelvoudigheid van God wordt door St. Thomas van Aquino betoogd in zijn Summa Theologiae (Eerste deel, Derde vraag). Verderop in de Summa vind je bijvoorbeeld het antwoord op de vraag: “Was het gepast dat God mens werd?” (Derde deel, Eerste vraag), gevolgd door nog zo’n slordige 700 pagina’s disputen over de Menswording, waaronder ook de weerlegging dat de Menswording in strijd zou zijn met de enkelvoudigheid van God, waarmee ik mijn islamitische gesprekspartner van antwoord had kunnen dienen!

Thomas van Aquino, Summa Theologiae Theologische Summa Nederlandse vertaling door een groep Dominicanen, Antwerpen

Uitgeverij “Geloofsverdediging”

Het grappige is nu dat de enige online beschikbare publicatie van Thomas van Aquina’s Summa in het Nederlands een slordig ingeschande versie betreft van een boek uit 1933, gepubliceerd door de uitgeverij “Geloofsverdediging” van de paters Dominicanen in hun, nu leegstaande, Antwerpse klooster in de Ploegstraat, net achter de hoek dus van de plaats waar ik die jonge Vlaamse islamiet ontmoette, die ook aan geloofsverdediging doet met soortgelijke boekjes, precies 85 jaar later. Zo herhaalt de geschiedenis zich, maar nooit helemaal op dezelfde manier!

Offensiefbeweging

Offensief-meeting

“Geloofsverdediging” was als uitgeverij de voorloper van uitgeverij Halewijn NV, die vandaag nog steeds tal van katholieke publicaties verzorgt. Weer een beetje verder zoeken op internet bracht me bij een artikel over “De Offensiefbeweging in Vlaanderen“. Het artikel beschrijft hoe het Antwerpse dominicanenklooster de spil was in het katholiek ideologisch militantisme van het interbellum en de thuisbasis van katholieke documentatiecentra, een tijdscrift “De Waarheid”, propagandacentrales en zogenaamde “offensiefbrigades” die zelfs bij gelegenheid als knokploeg opereerden.

De tijden zijn veranderd… en misschien mogen we nog van geluk spreken dat onze islamitische stadsgenoten in de professionalisering van hun apologetische ijver slechts een flauwe afspiegeling zijn van de Dominicanen van weleer. Anderzijds mogen we ons de vraag stellen of we zelf tegenwoordig niet een beetje te weinig aan geloofsverdediging doen. Men zegt dat de jongeren van vandaag op vlak van religie onwetend zijn, maar wel heel ontvankelijk. Hoe spreken we hen echter aan? Zijn de—laat ons eerlijk zijn—eerder flauwe artikeltjes op Kerknet.be voldoende wervend voor buitenstaanders? Ik vrees ervoor… Een youtubekanaal met apologetische filmpjes lijkt me wel wat, zoals dat van Christelijke Apologetiek.

Of is de tijd rijp zijn om een Nederlandse paperback van de Summa uit te brengen en een offensiefbrigade op te trommelen om ermee de straat op te gaan?

Kerstmissen

De meeste gelovigen gaan met Kerstmis maar éénmaal naar de mis en kiezen voor de mis van kerstavond, de middernachtmis of een mis op kerstdag zelf al naargelang dat uitkomt met de familiebezoeken. Gelukkig is er zoveel keuze! Dat is niet omdat de kerk zich graag plooit naar de grillen van haar ‘klanten’. Het missaal schrijft voor Kerstmis een hele trits missen voor.

Het feest van Kerstmis heeft vier aparte misformulieren, die elk gebonden zijn aan een bepaald tijdstip in de dag. Op de vooravond van Kerstmis, 24 december, heb je de mis voor het Vigilie van Kerstmis. Op kerstdag zelf, 25 december, zijn er drie missen voorgeschreven: de nachtmis (de bekende “middernachtsmis”), de dageraadsmis (dus bij zonsopgang, in onze streken omstreeks kwart voor negen, wintertijd) en de dagmis. Volledigheidshalve valt ook de dagmis van 24 december te vermelden, maar die hoort eigenlijk nog bij de Advent.

Elke mis heeft een eigen set lezingen uit de Bijbel. Onlangs schreef ik nog een artikeltje over de beschikbaarheid van een online Lectionarium, waar je al die lezingen kan terugvinden. Van het tiental websites dat ik toen oplijstte, is er maar één die een volledig overzicht heeft van al die lezingen. De andere sites beperken zich tot één van de missen.

Het online Lectionarium dat erin slaagt de drie missen van kerstdag te publiceren, is dat op de website van de Sint-Nicolaasparochie in Baarn:

Voor de Vigiliemis moeten we te rade op de eigen website met het Prentenmissaal.

Hier zijn de lezingen op een rijtje:

1/ Mis voor 24 december (deze ochtendmis hoort eigenlijk nog bij de Advent, dus het is geen kerstviering!)

  • Eerste Lezing: 2 Samuel 7:1-5,8-12,14,16 “De Heer kondigt u aan dat Hij voor ú een huis zal oprichten. Wanneer uw dagen ten einde zijn, en gij bij uw vaderen ter ruste zult gaan, dan zal Ik het kind, dat van u is uitgegaan tot uw nazaat verheffen, en zijn koningschap bestendig doen zijn. Ik zal voor hem een vader zijn, en hij Mij een zoon. Zo zal uw huis en uw koninklijke macht altijd standhouden; uw troon staat vast voor eeuwig.”
  • Evangelie: Lucas 1:67-79 “In die dagen werd Zacharias, de vader van Johannes, vervuld met de heilige Geest en hij sprak in profetische woorden: Geprezen zij de Heer, Israëls God: want genadig zag Hij neer en verloste zijn volk. Hij heeft ons een reddende kracht verwekt in het huis van David, zijn dienaar, zoals Hij van oudsher voorzegd heeft bij monde van zijn heilige profeten.”

2/ Vigilie van Kerstmis

  • Eerste Lezing: Jesaja 62:1-5 “Want Jahweh heeft behagen in u, En uw land wordt gehuwd. Zoals een jongeman zijn meisje trouwt, Zal Hij, die u opbouwt, u huwen; En zoals een bruidegom zich verheugt in zijn bruid, Zal uw God zich verheugen in u.”
  • Tweede Lezing: Handelingen 13:16-16,22-25 “Uit zijn zaad heeft God, naar zijn belofte, voor Israël Jesus als Verlosser doen opstaan. Reeds vóór Hij optrad, had Johannes aan het ganse volk van Israël een doopsel van boete gepreekt; en toen zijn levenstaak ten einde liep, heeft Johannes gezegd “Hij, voor wien gij mij houdt, ben ik niet; maar zie, na mij komt er Een, wiens schoeisel ik niet waardig ben te ontbinden”.”
  • Evangelie: Mt 1:1-25 “Josef, zoon van David, vrees niet, Maria, uw vrouw, tot u te nemen; want wat in haar is geboren, is van den Heiligen Geest. Ze zal een zoon baren, en ge zult Hem Jesus noemen; want Hij zal zijn volk verlossen van hun zonden. Dit alles is geschied, opdat vervuld zou worden wat de Heer gesproken heeft door den profeet, die zegt: “Zie, de maagd zal ontvangen, en een zoon baren; en men zal Hem Emmánuel noemen”; dat is vertaald: God met ons.”
The dream of St. Joseph (Georges de la Tour, 1640, Musée des Beaux-Arts, Nantes)

3/ Middernachtmis

  • Eerste Lezing: Jesaja 9:1-6 “Het volk dat in het donker wandelt, ziet een groot licht”
  • Tweede Lezing: Titus 2:11-14 “De genade van God, bron van heil voor alle mensen, is op aarde verschenen.”
  • Evangelie: Lucas 2:1-14 “Vreest niet, want zie, ik verkondig u een vreugdevolle boodschap die bestemd is voor heel het volk. Heden is u een Redder geboren, Christus de Heer, in de stad van David.”
The Angels appearing to the Shepherds (William Blake, 1809, Whitworth Art Gallery)

4/ Dageraadsmis

  • Eerste Lezing: Jesaja 62:11-12 “De Heer laat het over heel de aarde verkondigen: Spreek tot Vrouwe Sion: Uw Redder is op komst.”
  • Tweede Lezing: Titus 3:4-7 “De goedheid en mensenliefde van God onze Heiland is op aarde verschenen, en Hij heeft ons gered, niet omdat wij iets goeds gedaan zouden hebben, maar alleen omdat Hij barmhartig is.”
  • Evangelie: Lucas 2:15-20 “Zodra de engelen weer van hen weggegaan waren naar de hemel, zeiden de herders tot elkaar: Komt, laten we naar Betlehem gaan om te zien wat er gebeurd is en wat de Heer ons heeft bekend gemaakt.”
The Shepards Hurry to the Manger (David Adams, 2006, © David Adams)

5/ Dagmis:

  • Eerste Lezing: Jesaja 52:7-10 “De Heer heeft zijn heilige arm ontbloot voor de ogen van alle volkeren; en alle grenzen der aarde hebben het heil van onze God aanschouwd.”
  • Tweede Lezing: Hebreeën 52:7-10 “Nadat God eertijds vele malen en op velerlei wijzen tot onze Vaderen gesproken had door de Profeten, heeft Hij nu, op het einde der tijden, tot ons gesproken door de Zoon, die Hij erfgenaam gemaakt heeft van al wat bestaat en door wie Hij het heelal heeft geschapen.”
  • Evangelie: Johannes 1:1-18 “Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond. Wij hebben zijn heerlijkheid aanschouwd, zulk een heerlijkheid als de Eniggeborene van de Vader ontvangt, vol genade en waarheid.”
Word Made Flesh (Tyrus Clutter, 2004, © Tyrus Clutter)

Vermits in de meeste parochies niet alle missen voor Kerstmis worden opgedragen, maakt men vaak een ‘vrije keuze’ uit de lezingen voor de verschillende missen. De evangelielezingen zijn alleszins afgestemd op het tijdstip van de dag, zeker die van de middernachtsmis en de dageraadmis. Beter dus de misformulieren te gebruiken waarvoor ze dienen!

Dat kan je de gelovigen niet kwalijk nemen, die al lang niet meer met een missaal naar de mis gaan, waarin ze zelf de lezingen van de verschillende missen kunnen nalezen. Het is daarom jammer dat er geen volwaardig online lectionarium in de plaats is gekomen. Even jammer is het dat je voor het vinden van de mistijden evenmin een referentiepunt hebt op internet.

Op Kerknet vind je alvast het schema van de missen op Kerstmis in de Antwerpse Kathedraal.

En ook de kerstvieringen in onze parochiefederatie in Antwerpen-Noord.