Tag: thomas

Is de theologie van St. Thomas van Aquino relevant in de eenentwintigste eeuw?

Deze Quaestio beantwoord ik helemaal in dezelfde stijl waarin Sint Thomas zijn leerstellingen aantoont:

1 Men beweert dat de teksten van Sint Thomas moeilijk te begrijpen zijn voor een hedendaags lezer. Hij schreef zijn theologische verzamelwerk lang geleden. Hij leefde in de “duistere Middeleeuwen”, in een tijd en een cultuur die ons nauwelijk bekend zijn, dus alles wat hij schrijft, moeten we lezen door een gans andere bril om geen vergissingen te maken in de interpretatie van wat hij bedoelt.

2 Men beweert dat de Summa Theologiae veel te uitgebreid is en als boek onleesbaar. Van de meeste vragen ligt niemand meer wakker (genre “het geslacht der engelen”) en er wordt gesproken over begrippen die niemand precies begrijpt.

3 Men beweert dat de theologie van Sint Thomas veel te eenkennig is. Op elke vraag heeft hij precies één juist antwoord en daarmee is zijn denken heel abstract en weinig genuanceerd. Theologie is intussen helemaal geëvolueerd, weg van een mechanische leer en met veel meer praktische openingen naar het pastorale aspect van het geloof en naar methodes zoals de ‘onderscheiding der geesten’, die meer zin bevatten voor nuance.

Daar staat tegenover dat de Summa Theologiae een werkstuk is dat in de geschiedenis van het katholieke geloof niet werd geëvenaard. Het is bedoeld om te gebruiken als referentiewerk voor opzoekingen en niet als mystieke literatuur. Het is volgens een wetenschappelijke methode opgebouwd; in die zin is het zijn tijd ver vooruit en dus toch een beetje dichter bij onze eigen denkwereld dan de leeftijd doet vermoeden. Het legt verbanden tussen de bijbel en de filosofische wetenschap die ook vandaag nog tot nieuwe persoonlijke inzichten kunnen leiden.

Leerstelling. Mijn antwoord is dat de theologie van de Summa minstens zo relevant is als die van een oude kerkvader in de eerste eeuwen en als die van een gemiddelde “theoloog des vaderlands” vandaag. Ze is met vele verwijzingen gebaseerd op de traditie en op de Heilige Schrift. Ze is rigide, door haar wetenschappelijke logica,  en tegelijk dialogerend, door het voortdurende afwegen van reeksen argumenten die eerst de leerstelling tegenspreken en vervolgens ondersteunen. Iedereen die met een open geest op zoek gaat naar een diepere kennis van God, zal in de Summa gegarandeerd interessante verbanden en verrassende redeneringen vinden, waarmee het eigen denken nieuwe wegen kan inslaan.

1. Op de eerste bedenking antwoord ik dat de afstand in tijd tussen Sint Thomas en Sint Augustinus is net even groot als die tussen ons en Sint Thomas. Vroeg Sint Thomas zich af of die boeken van Augustinus nog wel relevant waren in zijn tijd? Zelfs in onze tijd worden de boeken van Sint Augustinus nog regelmatig opnieuw uitgegeven. Elk werk moet naar zijn eigen waarde worden geschat, en de leeftijd is nauwelijks een factor van belang. Ondanks verschil in tijd en cultuur, blijven mensen in wezen altijd dezelfde. En dat geldt vanzelfsprekend onverkort voor God! Als inzichten over God en zijn Schepping waardevol waren in de ene tijd, moeten ze dat ook zijn in een gans andere tijd, want God is niet onderhevig aan tijd.

2 Op de tweede bedenking antwoord ik dat de Summa niet bedoeld is als ontspannende lectuur. In onze gedigitaliseerde tijd is het inderdaad zinloos de ganse Summa in ettelijke boekdelen opnieuw uit te geven om te pronken in de boekenkast, maar een project zoals het onderhavige, om de tekst op internet beschikbaar te stellen, doet het werk van Sint Thomas alle recht aan. Van niemand wordt verwacht dat hij alle kwesties ten gronde bestudeert. Iedereen kan in de wijde waaier aan thema’s vast wel iets vinden dat aansluit bij een vraagstuk dat relevant is in zijn of haar persoonlijke relatie met God en er inzicht uit putten. Sint Thomas bedoelde zijn werk dan ook als een samenvatting voor beginnelingen (!) van de theologische kennis zoals die tot zijn tijd was opgebouwd.

3 Op de derde bedenking antwoord ik dat het juist eenkennig is om een meesterwerk als de Summa volledig links te laten liggen en zich terug te plooien op de theologische lectuur van de laatste decennia. Het principe van de onderscheiding der geesten vraagt juist dat je jezelf openstelt voor de dialoog van ideeën en dat is precies waar Thomas zich in specialiseert. Hij citeert uit werken van Griekse filosofen, islamitische en joodse wijsgeren en hanteert zelfs Euclidische meetkundige principes in zijn theologische bewijsvoering. Welke theologen gaan vandaag nog die rechtstreekse dialoog aan met andere religies en met de wetenschap? Het kan zijn dat je niet dezelfde conclusies trekt als de doctor angelicus, maar een open geest moet niet bang zijn zich te laten uitdagen door het redeneervermogen van een middeleeuwse pater. Sint Thomas’ werk mag dan abstract zijn, het is niet wollig en het ademt een diep geloof!

De lange ‘s’

Dat ik bij de opmaak van de website voor de Nederlandse vertaling van de Summa Theologiae van Thomas van Aquino, de layout en lettertypes (zelfs de speciaal ontworpen initialen) van de heruitgegeven “Byrne’s Euclid” overneem, ligt voor de hand, als je het artikel “Thomas van Aquino in een Euclidisch jasje” hebt gelezen. Met één vraag heb ik geworsteld: neem ik ook het gebruik van de lange ‘s’ (ſ ) over?

Rougeux stelt zich dezelfde vraag in de notities bij zijn ontwerpkeuzes: de ſ  heeft immers een negatieve invloed op de leesbarheid van een tekst. Hij wilde echter zo nauw mogelijk bij het origineel blijven. Ik zou daar zelf aan toevoegen dat het helemaal niet erg is dat een oude tekst er oud uitziet (of oud klinkt), hoe goed je ook probeert hem toegankelijk te maken voor hedendaags publiek; dat is een nuttige waarschuwing voor de lezer dat hij er zich steeds rekenschap van geeft dat wat hij leest—ondanks vertalingen, moderne her-talingen en hedendaagse layout— al honderden, zoniet duizenden jaren geleden uit iemands geest voortkwam.

Oude uitgave van de Summa Theologiae met gebruik van de lange ‘s’

Ik heb dus de ſ toegepast; niet behouden, want mijn originele teksten hebben die niet. De oudste drukwerken van de Summa gebruiken ze wel. Ze wordt enkel in de Latijnse tekst gebruikt, want de Nederlandse vertaling dateert uit 1933 en toen was de ſ  al lang niet meer in zwang. De website heeft ook een knop om de ſ  uit te schakelen, helemaal onderaan elke pagina.

De omschakeling naar de ſ doe ik in javascript met deze reguliere expressie: s/(s([^f[^a-z]])/ſ\1/g, die houdt er rekening mee dat aan het einde van een woord en voor de letter ‘f’ nooit een ſ wordt gebruikt. De regels voor de toepassing van de ſ zijn wellicht subtieler dan dat, maar wie weet dat ? 😉

Thomas van Aquino in een Euclidisch jasje

De Nederlandse vertaling van de Summa Theologiae van Sint Thomas van Aquino is (gedeeltelijk) online gepubliceerd op de website:

http://summa.gelovenleren.net

De “Summa”

Enkele weken geleden ontdekte ik dat er van de Summa Theologiae van Thomas van Aquino slechts één Nederlandse vertaling bestaat (op internet) en zelfs die dekt slechts een deel af van deze volumineuze “onvoltooide samenvatting” van de theologie van de dertiende eeuw. Het toeval wil dat die vertaling tot stand kwam in het Antwerpse dominicanenklooster waar ik dagelijks langsfiets op en af naar het werk. Nu staat het leeg, maar in de eerste helft van de vorige eeuw was het een bolwerk van ongeziene geloofsijver.

Van Thomas wist ik al dat hij de theologie benaderde als een systematische wetenschap. Dat vind ik intrigerend, want zelf nogal wiskundig ingesteld, hou ik wel van die methode, die vandaag in de theologie (of althans in wat ik daarvan hoor) in onbruik is geraakt. Thomas had dan ook de luxe weinig concurrentie te kennen van wat wij nu de exacte wetenschappen noemen, maar waartoe hij beslist ook de theologie had gerekend, ware het begrip reeds gangbaar geweest.

Drieduizendhonderdvijftig leerstellingen

Om een idee te vormen van het volume van de Summa, enkele cijfers. Het hele werk is opgedeeld in vier boeken, nogal gek genummerd als Eerste deel (Prima Pars), Eerste deel van het tweede deel (Prima Secundae), Tweede deel van deel twee (Secunda Secundae) en Derde deel (Tertia Pars).

In elk boek worden een honderdtal vragen (quaestiones) behandeld.

Elke vraag wordt behandeld in een stuk of vijf artikels.

Elk artikel is opgebouwd volgens dezelfde structuur, bv:

  • Ad octavum sic proceditur. Videtur quod… Achtste artikel. Men meent dat… hier wordt een bemerking geponeerd én geargumenteerd, die ingaat tegen de leer van het geloof.
  • Praerterea… En ook… nog zo’n geargumenteerde stelling; meestal worden het er drie of vier, soms ook meer.
  • Sed contra videtur quod… Maar daartegenover staat dat… nu worden argumenten aangereikt die de eerdere stelling ontkrachten.
  • Respondeo dicendum quod… Mijn antwoord is dat… hier volgt de conclusie uit de voorgaande argumenten, dus de feitelijke “leerstelling”.
  • Ad primum ergo dicendum quod… Op de eerste bemerking moet dus geantwoord worden dat… met het antwoord op de eerste stelling, volgens de leerstelling..
  • Ad secumdum ergo dicendum quod… Op de tweede bemerking moet dus geantwoord worden dat… en het antwoord op de tweede stelling, en zo voort.

Hierin herken je de systematiek van het ganse werk. 3150 leerstellingen, die een overzicht geven van de theologische kennis die de christenheid op dat moment had verworven, worden besproken en aangetoond, telkens volgens dezelfde rigide theologische methodiek.

Over naar Euclides

Eveneens enkele weken geleden verscheen op co.design, een blog met artikels over product design, een artikel over een heruitgave van Byrne’s Euclid. Byrne was een negentiende-eeuwse wiskundige die een uitgave produceerde van “De Elementen“, het referentiewerk van de alombekende voorchristelijke Griekse wiskundige Euclides. Byrne’s uitgave bevat slechts de eerste zes boeken van “De Elementen”, maar heeft een baanbrekende layout. De typografie, de opmaak met veel witruimte en het stijlvolle kleurenpalet van de illustraties is naar hedendaagse smaak nog steeds trendy. Nicholas Rougeux, een Amerikaans webdesigner—of zeg maar digitaal kunstenaar—heeft de uitgave van Byrne zo getrouw mogelijk gereproduceerd op een website.

Een klassieke uitgave van de Elementen, Byrne’s uitgave uit 1847 en de online reproductie

Euclides en Thomas

In zijn tijd deed Euclides net hetzelfde als Thomas van Aquino bijna anderhalf millennium later. Hij inventariseerde de kennis—in zijn geval van de meetkunde—die in de Griekse beschaving tot dan toe was opgebouwd. Zijn inventaris beslaat 13 boeken en in totaal (slechts!) 465 stellingen. Elke stelling krijgt een formele bewijsvoering, net zoals de theologische leerstellingen van Thomas, die eindigt met het bekende Q.E.D. “quod erat demonstrandum”.

Sinds de uitvinding van de boekdrukkunst is “De Elementen”, op de Bijbel na, het boek waarvan de meeste edities gepubliceerd werden. Het behoorde dan ook lange tijd tot het vaste curriculum van universiteitsstudenten.

Het project

Het was me al snel duidelijk dat beide werken conceptueel sterke gelijkenissen vertonen. Ik voelde me bovendien onbehaaglijk bij het zien van de  erbarmelijke digitale toestand van de Nederlandse vertaling van de Summa, als slordig ingescande PDF-bestanden op een kale webserver. Zo’n werk verdient beter, want Thomas’ Summa is nog even relevant als Euclides’ Elementen. Één plus één is gelijk aan twee, dus waarom zou ik niet proberen, al is het maar bij wijze van proof of concept, de theologie van Thomas te tooien met de knappe design van Byrne’s Euclid?

De Latijnse brontekst bemachtigen van de Summa Theologiae was al bij al nog het eenvoudigste. Web scraping heeft voor mij geen geheimen (dat heeft de ontwikkeling van Alledaags Geloven me geleerd) en de Duits-Latijnse publicatie op Bibliothek der Kirchenväter was een dankbare tekstbron.

De naverwerking van de Nederlandse vertaling vraagt het meeste werk. De OCR-techniek vereist nog vele manuele correcties in de tekst en het nodige knip-en-plakwerk. Om het mezelf niet te moeilijk te maken, behoud ik de verouderde spelling van de vertaling.

Hulp

Mijn project zal dus weinig meer worden dan een proof of concept. Misschien vind ik in de toekomst nog wel eens de tijd om extra quaestiones te verwerken en te publiceren, maar als iemand onder de lezers van dit artikel zich geroepen zou voelen om een steentje bij te dragen, mag die zich altijd aanmelden via info@gelovenleren.net. De actuele status van het project vind je op de website.