Maand: februari 2019

Geschenkendoos voor kerkverlaters, en meer out-of-the-box

Onze pastoor riep ons vorige week nog op dat iedereen in de kerk de volgende week een extra persoon moest uitnodigen om mee naar de mis te komen, zodat onze gemeenschap kan groeien.

Gemakkelijker gezegd dan gedaan. Soms moet je echter out of the box denken. Dat heeft Dominick gedaan, een zeventienjarige scholier, en wel letterlijk: hij heeft een cadeaubox gemaakt.

De “Catholic Juice” cadeaubox voor kerkverlaters

De mini-onderneming die hij voor school moest opzetten heeft hij Catholic Juice genoemd en ze produceert en verdeelt geschenkdozen voor kerkverlaters. Ken je iemand die je een handreiking wil geven om opnieuw het geloof te beleven, dan kan je die een doos opsturen met daarin een setje kennismakingsmateriaal. De cadeaubox bevat ludieke attributen in, bijvoorbeeld chocoladerepen met motiverende opschriften, maar ook heel praktische hulpmiddelen: een evangelie, een kruisbeeld, een rozenkrans en een visitekaartje met de mistijden van nabije parochies.

Als concept vind ik dit geweldig. Niet omdat ik de illusie koester dat zo’n cadeauboxenproject echt van de grond zal komen of een geweldig effect zal hebben. Wel omdat het ideeën aanreikt om zelf te evangeliseren door anderen kleine zetjes te geven. Ik kan me best voorstellen dat veel randkerkelijken rondlopen met het gevoel “ik zou eigenlijk nog wel eens naar de mis willen gaan”, maar er om duizend-en-een redenen nooit toe komen, al is het maar omdat ze niet weten waarheen. Dat wordt er niet gemakkelijker op wanneer er in veel parochiekerken niet elke zondag een eucharistie is. Als buitenstaander is het moeilijk die informatie terug te vinden (een nood die ik op mijn blog al heel vaak heb aangekaart en die websites als kerknet.be slechts met mondjesmaat lenigen).

Gelovigen moeten vertegenwoordigers zijn van hun kerk. Dat kan gewoon door mensen aan te spreken of—wie weet—met zo’n cadeaubox, maar er zijn nog manieren te bedenken, die vanuit een bisdom gefaciliteerd zouden kunnen worden.

Kerk & Leven, dat heel wat parochianen in Vlaanderen bereikt, zou jaarlijks als centerfold een wervende raamaffiche kunnen drukken met daarop specifieke praktische informatie per parochie (of federatie) en de slogen “Ik kom hier elke zondag naar de mis”. Je ziet genoeg mensen die dat soort affiches uithangen, voor de scouts, voor een school, voor een of andere politieke actie, maar zelden voor een parochie. De Kerk heeft de kans maar voor het grijpen het straatbeeld in Vlaanderen te bepalen!

Kerknet zou haar database met gebruikers- en parochieinformatie kunnen gebruiken om op geautomatiseerde wijze gepersonaliseerd digitaal promotiemateriaal aan te bieden via hun website, dat met een eenvoudige klik door de lezers verspreid kan worden via hun sociale-mediakanalen of dat ze kunnen gebruiken als banner onder hun email.

Mits een beetje programmeerwerk kan je voor elke parochie automatisch een gepersonaliseerde affiche opmaken. De adresgegevens en mistijden haal je van de vieringendatabank van Kerknet, een foto van de kerk haal je van Kerken in Vlaanderen en een plattegrond laat je renderen door Google Maps. Varieer een beetje met illustraties en achtergronden en de affiches worden collector items. Voor de parochianen die zo’n affiche achter hun raam hangen, voeg je de instructie toe dat ze met een stift op het kaartje de kortste weg van hun huis naar de kerk kunnen aanduiden 🙂 Dat zou dus allemaal zomaar kunnen, en zou er bijvoorbeeld zo kunnen uitzien:

Parochiale raamaffiche
Banner die parochianen op hun emails of sociale-mediaprofielen kunnen aanbrengen

In afwachting wens ik Dominick in elk geval veel succes met zijn mini-onderneming!

Luistert naar Hem!

Onlangs ontdekte ik een mobiele app die al meerdere jaren beschikbaar is, maar steeds aan mijn aandacht ontsnapt, ondanks mijn pogen om op deze website een pagina te onderhouden met een overzicht van katholieke apps.

Luistert naar Hem! biedt dagelijkse schriftlezingen volgens het lectionarium, gebed en overwegingen van de hand van pater J. Bots sj (bekend van Radio Maria Nederland). Jezuïeten zijn blijkbaar erg gedreven in het online gebed, want met Bidden Onderweg zorgen de jezuïeten reeds voor een gelijkaardig platform. Beide apps laten toe de teksten te lezen of te beluisteren.

Jammer is wel dat Luistert naar Hem! niet beschikbaar is op het internet. Ik zal er dus geen verwijzing naar kunnen maken op Alledaags Geloven, het intussen rijkgevulde dashboard van websites voor dagelijks gebed, studie of bezinning.

Luistert naar Hem
Luistert naar Hem
Developer: InterBrug
Price: Free
‎Luistert naar Hem
‎Luistert naar Hem
Developer: InterBrug
Price: Free

Ready Player One, the sequel: “Zaligsprekingen”

Gisterenavond speelde in onze thuiscinema de film Ready Player One, naar het gelijknamige boek van Ernest Cline uit 2011. De film heeft alle thema’s in huis. Een sociaal ineengestorte dystopische toekomstwereld (volgens de wikipediapagina van het boek gevolg van overbevolking en opwarming van het klimaat), een eindeloze reeks verwijzingen naar de film- en popcultuur van de jaren ’80,  de eerste coputergames op Atari en Commodore, en tot slot de “Oasis”, een virtuele werkelijkheid gebaseerd op uiterst gesofiticeerde computergames, dit alles anno 2044. Er ontwikkelt zich een strijd tussen een kille machtswellusteling die de Oasis wil commercialiseren en een groep jongeren, (uit alle rassen—en geaardheden?), die uiteindelijk de Oasis zullen redden.

Zoals bij elke Spielbergproductie ligt de moraal er een vinger dik op en de les die we krijgen is niet te vluchten in een virtuele wereld van computergames en sociale media, waar geluk slechts schijn is en relaties tussen mensen nooit echt. Echt geluk, echte relaties, echte liefde, bestaan uitsluitend in de werkelijke wereld.

Wade vindt het Easter Egg

Vanmorgen in de mis dacht ik even dat ik terug in de film terechtkwam. Ook daar een setje lezingen met duidelijk onderscheid tussen protagonisten en antagonisten en de boodschap om de juiste van twee werelden te kiezen. De eerste lezing uit Jesaja en het Evangelie met de zaligsprekingen draaien helemaal rond dit thema. Echter in dit geval is het de werkelijke wereld waarvoor we moeten oppassen, want net als de virtuele wereld van de Oasis biedt die slechts oppervlakkig en vergankelijk geluk. Het ware geluk vinden we in Gods koninkrijk, door op Hem te vertrouwen en in Hem onze vrede te zoeken

Dit zegt de Heer: Vervloekt wie op een mens vertrouwt, wie zijn kracht ontleent aan stervelingen, wie zich afkeert van de Heer. Hij is als een struik in een dorre vlakte, hij merkt de komst van de regen niet op. Hij staat in een steenwoestijn, in een verzilt en verlaten land.
Gezegend wie op de Heer vertrouwt, wiens toeverlaat de Heer is. Hij is als een boom geplant aan water, zijn wortels reiken tot in de rivier. Hij merkt de komst van de hitte niet op, zijn bladeren blijven altijd groen. Tijden van droogte deren hem niet, steeds weer draagt hij vrucht.

Jeremia 17:5-8

Jezus zei: ‘Gelukkig jullie die arm zijn, want van jullie is het koninkrijk van God. Gelukkig jullie die honger hebben, want je zult verzadigd worden. Gelukkig wie nu huilt, want je zult lachen. Gelukkig zijn jullie wanneer de mensen jullie omwille van de Mensenzoon haten en buitensluiten en beschimpen en je naam door het slijk halen. Wees verheugd als die dag komt en spring op van blijdschap, want jullie zullen rijkelijk beloond worden in de hemel. Vergeet niet dat hun voorouders de profeten op dezelfde wijze hebben behandeld.
Maar wee jullie die rijk zijn, jullie hebben je deel al gehad. Wee jullie die nu verzadigd zijn, want je zult hongeren. Wee jullie die nu lachen, want je zult treuren en huilen. Wee jullie wanneer alle mensen lovend over je spreken, want hun voorouders hebben de valse profeten op dezelfde wijze behandeld.

Lc 6:17,20-26

Voor sommigen zal het overkomen alsof de boodschap van het Evangelie juist het omgekeerde is van de moraal uit de film. Het is alsof Jezus ons oproept de werkelijke wereld te ontvluchten in de virtuele wereld van het geloof. Mensen die niet geloven in God zullen dat zeker en vast zo begrijpen.

Ik zie het liever anders. In al zijn voorzienigheid heeft Christus in zijn zaligsprekingen een sequel geschreven op het verhaal van Ready Player One. De film leidt je van de virtuele wereld naar de werkelijke wereld. Dat is al heel wat, maar nog niet voldoende. Jezus leidt van de werkelijke wereld naar de ware wereld.

Virtuele wereld
“Oasis”
Werkelijke wereldWare wereld
“Koninkrijk Gods”
uitgevonden door mensen, gefundeerd op hun trots en hoogmoedde werkelijkheid waarin we leven, gevuld met waarheid en leugens, die we vaak niet kunnen onderscheidenvoorbestemd voor de mens, gefundeerd op nederigheid en ontzag voor God

Een andere gelijkenis met het thema van de film zag ik dan weer in de brief van Paulus.

Broeders en zusters, wanneer over Christus wordt verkondigd dat Hij uit de dood is opgewekt, hoe kunnen sommigen van u dan zeggen dat de doden niet zullen opstaan? Wanneer de doden niet worden opgewekt, is ook Christus niet opgewekt. Maar als Christus niet is opgewekt, is uw geloof nutteloos, bent u nog een gevangene van uw zonden en worden de doden die Christus toebehoren niet gered. Als wij alleen voor dit leven op Christus hopen, zijn wij de beklagenswaardigste mensen die er zijn. Maar Christus is werkelijk uit de dood opgewekt, als de eerste van de gestorvenen.

1 Korintiers 15:12,16-20

In de Oasis, de virtuele wereld van de film, kan je avatar sterven. Je verliest dan al je virtuele bezittingen en je moet dan je avatar “re-spawnen” om opnieuw te beginnen van nul. In de virtuele wereld krijg je als het ware een eeuwig leven, maar dan wel een dat altijd in kringetjes loopt en dat het natuurlijke leven van de eigenaar van de avatar niet verlengt (alhoewel… helemaal op het einde van de film zien we een virtuele ontmoeting tussen onze jonge hoofdrolspeler en Holloway, de uitvinder van de Oasis, die toch niet helemaal dood blijkt te zijn….). In Chrstus’ ware wereld krijg je daarentegen na je dood wel een echt eeuwig leven en daarop te hopen is volgens Paulus een conditio sine qua non om als Christen te leven in de werkelijke wereld.

Virtuele wereld
“Oasis”
Ware wereld
“Koninkrijk Gods”
na je dood wordt je “ge-respawnd” om van nul te beginnenna je dood gaat je leven verder in de verrijzenis tot een eeuwig geluk

En dan als uitsmijter nog een laatste gelijkenis: de film volgt het stramien van een klassieke queeste, en wel naar het zogenaamde “Easter Egg”, ergens verborgen in het grote computergame dat de Oasis is. Hoeveel meer cult-referenties heb je nodig 😉 ?

3D-tempel oplossing voor probleem in Heilig-Hartkerk?

Dochterlief kreeg op school een workshop 3D printing. Met het bijhorende 3D-tekenprogramma kwamen verschillende creaties tot stand, mannetjes, een hondenhok, maar ook een heuse klassieke tempel, geïnspireerd op de lessen klassieke cultuur.

De opbouw is redelijk eenvoudig, want afbeeldingen van klassieke tempels zitten in elk schoolhandboek. Een opgang van treden rondom het ganse gebouw, een overdekte colonnade en binnenin een ommuurde ruimte.

Tempel van Hera

Dat beeld, dat we kennen van de talloze ruïnes van antieke tempels, is echter niet volledig. Twee belangrijke elementen ontbreken, blijkens mijn (oppervlakkig) opzoekwerk.

Ten eerste: het beeld van de godheid. Dat bevindt zich binnenin de ommuurde en overdekte ruimte (die “cella” (Latijn) of “naos” (Grieks) heet) en heeft een sacraal karakter. Afhankelijk van de identiteit van de godheid of lokale tradities, was die ruimte slechts beperkt toegankelijk. Zo’n godenbeeld kom behoorlijk imposante proporties aannemen.

Ten tweede: het altaar waarop de offers werden gebracht. De informatie daarover is minder duidelijk. Soms bevindt het zich binnenin de cella, maar ik vond ook beschrijvingen waarbij het tempelaltaar zich buiten bevindt, voor de tempel. Dat laatste lijkt me logisch als er levende offers gebracht worden, dat levert immers een hoop vuiligheid op en dat heb je liever niet in het allerheiligste over de vloer.

Op mijn aansporen heeft de dochter op haar 3D-model een altaar voorzien vooraan de tempel:

3D-model van een antieke tempel

Van antieke tempel tot katholieke kerk

Misschien zou ik over de antieke godsdiensten eens een echt boek moeten lezen in plaats van Wikipedia, want het is een boeiend onderwerp en het verrrast me dat over de essentiële aspecten van het lemma zo weinig informatie online te vinden is. Het verschil tussen dorische en ionische zuilen vind ik eigenlijk minder belangrijk dan de manier waarop zo’n gebouw in de godencultus werd ingericht en gebruikt.

Het intrigeert me ook hoe het model van de klassieke tempel overeenkomt met dat van de joodse tempel in Jeruzalem en bij uitbreiding ook met de inrichting van een katholieke kerk. Terwijl mijn dochter haar 3D-tekening bewerkte, was ik bezig met mijn artikel over de schikking van het tabernakel in de liturgische ruimte.

Ruïnes van antieke tempels zien er niet uit als kerken, maar als je verder kijkt dan de architectuur en op zoek gaat naar de (in de ruïnes meestal onzichtbare) cultuselementen, valt de overeenkomst meteen op.

Een kerk kent in haar klassieke opbouw een onderverdeling van de ruimte in enerzijds het schip, waar de gelovigen zich verzamelen en anderzijds het koor, waar het altaar zicht bevindt, dat voorbehouden is voor de priester(s) en andere dienaars van de eredienst, zoals acolieten en lectoren. Die laatste ruimte kan je zien als een afspiegeling van de cella. Dat het altaar anders dan bij de antieke en joodse tempels systematisch een plaats krijgt binnenin het “heiligdom”, is niet verwonderlijk, omdat het offer dat op het altaar wordt gebracht niet zomaar een offer is, maar Christus zelf.

De tabernakeltent, met daarin de Ark van het Verbond, voor het onderdeel werd van de tempel van Jeruzalem

Ook het tabernakel is een element dat je kan verbinden met de oude tempels. In de joodse tempel bevond zich in het heiligdom ook een tabernakel, de ruimte waarin de Ark van het Verbond werd bewaard, met daarin de stenen tafelen met de tien geboden, het manna uit de woestijn en de staf van Aaron. Het tabernakel in de kathedraal van Antwerpen, waarin het Allerheiligste Sacrament wordt bewaard, is een replica van de Ark.

Replica van de Ark van het Verbond in de Venerabelkapel van de Antwerpse kathedraal

Het is moeilijk voor te stellen hoe die gelijkenissen tot stand zijn gekomen in de loop van de christelijke geschiedenis. Christus heeft ons geen gedetailleerde bepalingen nagelaten over de uitwerking van onze eredienst, behalve de instructies die Hij zijn leerlingen gaf bij het Laatste Avondmaal. Niet verwonderlijk dus dat christenen om zich heen hebben gekeken om inspiratie te vinden waarmee ze hun godsdienst vorm konden geven.

Opportunistische assimilatie of pragmatische inspiratie?

Dat proces wordt vaak voorgesteld alsof de christenen doelbewust religieuze elementen uit hun omgeving overnamen om op die manier de andere godsdiensten te usurperen. Dat lijkt me voer voor liefhebbers van complottheorieën. Zo zijn er heel wat antieke tempels die later kerken werden, maar dat gebeurde meestal pas nadat die gebouwen al honderden jaren in onbruik waren geraakt. Het lijkt er meer op dat al die elementen uit antieke en joodse cultussen in het christendom terechtkwamen omdat ze—mits de nodige aanpassingen—een pragmatische oplossing boden voor een concrete vraag.

Pantheon te Rome, pas in de 7de eeuw omgevormd tot kerk

Een kerk voor Byzantijnse en Latijnse ritus

Ook vandaag wordt in de kerk gezocht naar pragmatische oplossingen voor concrete vragen over inrichting van kerkgebouwen. In onze eigen parochie hebben we zo’n probleem. Onze kerk wordt gedeeld door een gemeenschap die de byzantijnse ritus viert en daarvoor het koor gebruikt (met ikonostase voor het hoofdaltaar) en een gemeenschap die de latijnse ritus viert op een modern volksaltaar dat op een houten verhoog is opgesteld vlak voor de communiebanken.

Zicht op het koor met de byzantijnse gebedsruimte en vlak daarvoor het “Vlaamse” volksaltaar in de Heilig-Hartkerk, Antwerpen-Noord

De toegang tot de byzantijnse gebedsruimte loopt door het “heiligdom” van de latijnse gebedsruimte. In onze Vlaamse kerk maken we er (jammergenoeg) geen probleem van dat iedereen zomaar langs het altaar rent, maar de gelovigen van de Belarussische gemeenschap vinden het knap lastig. In hun ritus is het heiligdom (achter de ikonostase) dan ook niet zomaar toegankelijk voor gewone gelovigen, ook niet buiten de eredienst.

Ons kerkbestuur is dus op zoek naar een pragmatische oplossing om de beide gebedsruimten een volwaardige plaats te geven. Concreet denken we er nu aan om het volksaltaar centraler in de kerk op te stellen en tegelijk de kans te grijpen om een echt stenen altaar te bouwen, wat de sacraliteit ervan zeker ten goede zal komen.

Een eerste schets van het binnenzicht van onze kerk waar het volkaltaar iets centraler komt, zodat de doorgang door de communiebanken naar het koor weer vrijkomt. Deze 3D-rendering is niet van de dochter, maar van een studiebureau dat onlangs de mogelijke nevenbestemming van ons kerkgebouw bestudeerde 😉

Bij zo’n proces is het echt wel belangrijk de kerk te beschouwen als een “tempel” en op zoek te gaan naar de best mogelijke vorm om het gebouw te bevestigen als een plaats waar Christus aanwezig is, zowel in de gedaante van de biddende gemeenschap als in zijn sacramentele gedaante, op het altaar en in het tabernakel en dat voor gelovigen van beide ritussen.

Is de theologie van St. Thomas van Aquino relevant in de eenentwintigste eeuw?

Deze Quaestio beantwoord ik helemaal in dezelfde stijl waarin Sint Thomas zijn leerstellingen aantoont:

1 Men beweert dat de teksten van Sint Thomas moeilijk te begrijpen zijn voor een hedendaags lezer. Hij schreef zijn theologische verzamelwerk lang geleden. Hij leefde in de “duistere Middeleeuwen”, in een tijd en een cultuur die ons nauwelijk bekend zijn, dus alles wat hij schrijft, moeten we lezen door een gans andere bril om geen vergissingen te maken in de interpretatie van wat hij bedoelt.

2 Men beweert dat de Summa Theologiae veel te uitgebreid is en als boek onleesbaar. Van de meeste vragen ligt niemand meer wakker (genre “het geslacht der engelen”) en er wordt gesproken over begrippen die niemand precies begrijpt.

3 Men beweert dat de theologie van Sint Thomas veel te eenkennig is. Op elke vraag heeft hij precies één juist antwoord en daarmee is zijn denken heel abstract en weinig genuanceerd. Theologie is intussen helemaal geëvolueerd, weg van een mechanische leer en met veel meer praktische openingen naar het pastorale aspect van het geloof en naar methodes zoals de ‘onderscheiding der geesten’, die meer zin bevatten voor nuance.

Daar staat tegenover dat de Summa Theologiae een werkstuk is dat in de geschiedenis van het katholieke geloof niet werd geëvenaard. Het is bedoeld om te gebruiken als referentiewerk voor opzoekingen en niet als mystieke literatuur. Het is volgens een wetenschappelijke methode opgebouwd; in die zin is het zijn tijd ver vooruit en dus toch een beetje dichter bij onze eigen denkwereld dan de leeftijd doet vermoeden. Het legt verbanden tussen de bijbel en de filosofische wetenschap die ook vandaag nog tot nieuwe persoonlijke inzichten kunnen leiden.

Leerstelling. Mijn antwoord is dat de theologie van de Summa minstens zo relevant is als die van een oude kerkvader in de eerste eeuwen en als die van een gemiddelde “theoloog des vaderlands” vandaag. Ze is met vele verwijzingen gebaseerd op de traditie en op de Heilige Schrift. Ze is rigide, door haar wetenschappelijke logica,  en tegelijk dialogerend, door het voortdurende afwegen van reeksen argumenten die eerst de leerstelling tegenspreken en vervolgens ondersteunen. Iedereen die met een open geest op zoek gaat naar een diepere kennis van God, zal in de Summa gegarandeerd interessante verbanden en verrassende redeneringen vinden, waarmee het eigen denken nieuwe wegen kan inslaan.

1. Op de eerste bedenking antwoord ik dat de afstand in tijd tussen Sint Thomas en Sint Augustinus is net even groot als die tussen ons en Sint Thomas. Vroeg Sint Thomas zich af of die boeken van Augustinus nog wel relevant waren in zijn tijd? Zelfs in onze tijd worden de boeken van Sint Augustinus nog regelmatig opnieuw uitgegeven. Elk werk moet naar zijn eigen waarde worden geschat, en de leeftijd is nauwelijks een factor van belang. Ondanks verschil in tijd en cultuur, blijven mensen in wezen altijd dezelfde. En dat geldt vanzelfsprekend onverkort voor God! Als inzichten over God en zijn Schepping waardevol waren in de ene tijd, moeten ze dat ook zijn in een gans andere tijd, want God is niet onderhevig aan tijd.

2 Op de tweede bedenking antwoord ik dat de Summa niet bedoeld is als ontspannende lectuur. In onze gedigitaliseerde tijd is het inderdaad zinloos de ganse Summa in ettelijke boekdelen opnieuw uit te geven om te pronken in de boekenkast, maar een project zoals het onderhavige, om de tekst op internet beschikbaar te stellen, doet het werk van Sint Thomas alle recht aan. Van niemand wordt verwacht dat hij alle kwesties ten gronde bestudeert. Iedereen kan in de wijde waaier aan thema’s vast wel iets vinden dat aansluit bij een vraagstuk dat relevant is in zijn of haar persoonlijke relatie met God en er inzicht uit putten. Sint Thomas bedoelde zijn werk dan ook als een samenvatting voor beginnelingen (!) van de theologische kennis zoals die tot zijn tijd was opgebouwd.

3 Op de derde bedenking antwoord ik dat het juist eenkennig is om een meesterwerk als de Summa volledig links te laten liggen en zich terug te plooien op de theologische lectuur van de laatste decennia. Het principe van de onderscheiding der geesten vraagt juist dat je jezelf openstelt voor de dialoog van ideeën en dat is precies waar Thomas zich in specialiseert. Hij citeert uit werken van Griekse filosofen, islamitische en joodse wijsgeren en hanteert zelfs Euclidische meetkundige principes in zijn theologische bewijsvoering. Welke theologen gaan vandaag nog die rechtstreekse dialoog aan met andere religies en met de wetenschap? Het kan zijn dat je niet dezelfde conclusies trekt als de doctor angelicus, maar een open geest moet niet bang zijn zich te laten uitdagen door het redeneervermogen van een middeleeuwse pater. Sint Thomas’ werk mag dan abstract zijn, het is niet wollig en het ademt een diep geloof!